Tsunami
Tsunami nedir?
Japonca'da "liman dalgası" anlamına gelen tsunami sözcüğü;
okyanus ya da denizlerin tabanında oluşan deprem, volkan patlaması
ve bunlara bağlı taban çökmesi, zemin kaymaları gibi tektonik olaylar
sonucu denize geçen enerji nedeniyle oluşan uzun periyotlu deniz
dalgasını temsil eder.
Tsunami sözcüğü, dünya dillerine 15 Haziran 1896'dan
sonra girmiştir. Japonya'da, 21000 kişinin hayatını kaybettiği Büyük
Meiji Tsunamisi'nden sonra Japonlar'ın yaptığı yardım çağrılarıyla
dünya dillerine kendiliğinden yerleşmiştir.
Tsunamiden sonra oluşan dalganın diğer deniz dalgalarından
farkı; su zerreciklerinin sürüklenmesi sonucu hareket kazanmasıdır.
Derin denizde varlığı hissedilmezken, sığ sulara geldiğinde dik
yamaçlı kıyılarda ya da V tipi daralan körfez ve koylarda bazen
30 metreye kadar tırmanarak çok şiddetli akıntılar yaratabilen bu
dalga; insanlar için deprem, tayfun, çığ, yangın ya da sel gibi
bir doğal afet haline gelebilmektedir.
Tsunami ilk oluştuğunda tek bir dalgadır ancak kısa bir süre içerisinde
üç ya da beş dalgaya dönüşerek çevreye yayılmaya başlar. Bu dalgaların
birincisi ve sonuncusu çok zayıftır ancak diğer dalgalar etkilerini
kıyılarda şiddetli biçimde hissettirebilecek bir enerjiyle ilerlerler.
Bu nedenle depremlerden kısa bir süre sonra kıyılarda görülen yavaş
ama anormal su düzeyi değişimi ilk dalganın geldiğini gösterir.
Bu değişim, arkadan gelecek olan çok kuvvetli dalgaların ilk habercisi
de olabilir.
Marmara'da Tsunami Riski
Marmara Denizi'nde tsunami üretebilecek koşullardaki her deprem
(büyüklükleri M>6.0 olan sığ odaklı ve genellikle eğim atımlı
faylanmalar) tsunami yaratabilir(ALTINOK, Y,,TMMOB Jeofizik Müh.Od.
Marmara'da Deprem ve Jeofizik ). Tarihsel verilere göre Marmara'da
tsunami oluşma olasılığı 100 yılda birdir. Oluşabilecek herhangi
bir depremde meydana gelebilecek tsunaminin, Marmara Denizi'nde
doğu-batı doğrultusunu geçme süresi 50 dakika kadardır.Ancak bu
kapalı denizde çalkantının devam etmesi ve yansıyan dalgaların etkili
oması beklenmelidir (YALÇINER, A.C,, TÜBİTAK Bilim teknik).
"Marmara Denizi'nde tsunami üretebilecek güçte
bir deprem olurmu ve olursa bu tsunaminin kıyılara etkisi ne olur?"
sorusunun yanıtını bulmak için bu kapalı denizin tsunami geçmişine
bakmak gerekir. 1509 İstanbul Depremi ile oluşan tsunaminin İstanbul
surlarını aştığı ve dalganın tırmanma yüksekliğinin 6 m'ye ulaştığı
bilinmektedir (ÖZTİN ve BAYÜLKE, 1991). Gene tarihsel verilere bakıldığında
Marmara'da etkili olmuş tsunamilerin varlığı bilinmektedir (SOYSAL;
1985, KURAN ve YALÇINER; 1993, ALTINOK ve ERSOY; 1996).
1894 İstanbul Depremi'nde de oluşmuş olan tsunami
İstanbul'da etkili olmuştur(AMBRASEY; 1962, KARNIK; 1971, ANTONOPOULOS;
1978). EGINITIS(1894)' e göre bazı yerlerde deniz 50 m kadar çekilmiş
ve geri dönmüş fakat sahil sınırı değişmemiştir. MIHALOVIÇ(1927)'ye
göre ise; deniz suyu kabarmış ve 200 m sahile taşmıştır. Prens Adaları
civarında ve Büyükçekmece'den Kartal'a kadar olan alanda tsunami
gözlenmiştir. Depremin büyüklüğü 7'den küçük, dalganın yüksekliği
6 m'den azdır(ÖZTİN ve BAYÜLKE; 1991). Karaköy ve Azaplı köprüleri
de su altında kalmıştır (BATUR; 1994).
Geçmişte olmuş tsunamilerden de anlaşılacağı üzere;
Marmara Denizi'nde, tsunami üretebilecek bir depremden sonra; zayıf
da olsa bir risk vardır. Ancak, oluşacak tsunaminin Pasifik Okyanusu'nda
meydana gelen ve dalga boyu 30 metreyi geçen tsunamiler gibi olmayacağı
açıktır.
Tsunamiden Korunmak İçin Ne Yapılabilir?
• Deniz kıyısında yerleşim yeri seçerken; tsunami riskini de diğer
doğal afetler(deprem, sel, tayfun vb.) gibi değerlendirmek alınabilecek
ilk önlemdir.
• Küçük bir depremde bile Tsunami olabilir. Hemen
yüksek yerlere doğru gidilmelidir.
• Deniz yanında yalıyar biçiminde yüksek bir yamaç
varsa hemen yüksek yerlere doğru gidin.
• Tsunami'nin ilk dalgası geldikten sonra tehlikenin
geçtiğini sanmayın bazen ikinci dalga ilk dalgadan daha büyük olabilir.
• Radyodan Tsunami haberlerini dinleyip gerekenleri
yapın(www.deprem.gov.tr'den alınmıştır).
• Tsunaminin deniz kıyısına ilk gelişi su düzeyinin
anormal biçimde(depremin büyüklüğüne, oluş şekline ve türüne ve
deniz durumuna göre yaklaşık 10-15 dakika içerisinde) yükselmesi
ya da çökmesiyle kendini belli eder(TÜBİTAK, Bilim Teknik). Tsunaminin
bu öncü zayıf ilk dalgası, arkasından gelecek olan iki ya da üç
kuvvetli dalganın habercisidir. Bu durumda yapılacak tek şey; kıyıdan
uzaklaşmaktır. Deniz içerisinde seyir halinde bulunanlar ise kıyıdan
uzaklara, derin sulara giderek dalganın kendilerine ve deniz taşıtına
vereceği zararı azaltabilir hatta önleyebilir. Deniz kıyısında olanlar
içinse, denizden uzaklara ve yükseklere gitmek zorunludur (TÜBİTAK,
Bilim Teknik).
Kaynak:İstabul Büyükşehir Belediyesi
|
